Ný barnalög en kerfið virkar ekki
21 ágúst 2012 - Lísa Björk Ingólfsdóttir
Ekki veit ég hvort það er blóm í hattinn hjá Alþingi að hafa samþykkt ný barnalög. Fyrst ekki er farið eftir núverandi barnalögum (í þágu barna) þá veldur það manni hugarangri hvort þetta eigi að vera einhver lausn fyrir börnin.
Því ákvað ég að kynna mér hluta þessara nýju barnalaga með gagnrýna hugsun að leiðarljósi, aðallega vegna þess að núverandi barnalög virðast ekki til þess fallin að vernda börn. Stjórnarskráin virðist ekki ná til réttinda barna þegar á hólminn er komið og barnasáttmálinn virðist vera eitthvað sem hægt er að snúa í hringi þegar kemur að börnunum.
Skoðum smá breytingar:
1. gr.
Á undan I. kafla laganna kemur nýr kafli, I. kafli, Réttindi barns, með einni grein, 1. gr., ásamt fyrirsögn, svohljóðandi:
Réttindi barns.
Barn á rétt á að lifa, þroskast og njóta verndar, umönnunar og annarra réttinda í samræmi við aldur sinn og þroska og án mismununar af nokkru tagi. Óheimilt er að beita barn hvers kyns ofbeldi eða annarri vanvirðandi háttsemi.
Það sem barni er fyrir bestu skal ávallt hafa forgang þegar teknar eru ákvarðanir um málefni þess.
Barn á rétt á að láta skoðanir sínar í ljós í öllum málum sem það varða og skal tekið réttmætt tillit til skoðana þess í samræmi við aldur og þroska.
Gott og vel. Hver mun taka ákvörðun um að barnið njóti ekki verndar, eða verði ekki fyrir ofbeldi eða vanvirðandi háttsemi? Og hvað er átt við að tillit sé tekið til skoðanna þess í samræmi við aldur þess og þroska?
Samkvæmt barnasáttmála hefur barn haft rétt á því að láta skoðanir sínar í ljós. Hverju hefur það breytt hingað til?
Engu.
Hvenær bera að taka réttmætt tillit til skoðana þess ef miðað er við aldur og þroska? Þetta er mjög loðið og hingað til hefur ávallt verið gengið frá því sem gefnu að börn tjái sig útfrá foreldrum fremur en þeim sjálfum. Sjaldan hefur farið fram nægileg könnun á því hvort það eigi við rök að styðjast. Það er bara tekið sem gefið að börn hafi ekki sjálfstæða skoðun á þessum málum.
Eru börnin þá einhverju bættari í þessum lögum?
Ég stórlega efast.
4. gr.
28. gr. laganna orðast svo, ásamt fyrirsögn:
Almennt um inntak forsjár.
„.........Forsjá barns felur í sér rétt og skyldu fyrir foreldri til að ráða persónulegum högum barns og ákveða búsetustað þess. Forsjárforeldri fer enn fremur með lögformlegt fyrirsvar barns.
Foreldrum ber að hafa samráð við barn sitt áður en málefnum þess er ráðið til lykta eftir því sem aldur og þroski barnsins gefur tilefni til. Skal afstaða barns fá aukið vægi eftir því sem barnið eldist og þroskast.“
Aftur er talað um vægi þess sem barnið segir, eftir því sem það þroskast og eldist. Hefur maður samráð við ungt barn? Eða verða þau líkt og áður bitbein kerfisins? Hver er raunverulegur réttur forsjárforeldris samkvæmt þessari grein laganna? Hefur það vald til að verja hagsmuni barns síns?
Aftur er ég mjög efins.
13. gr.
34. gr. laganna orðast svo:
Þegar foreldra greinir á um forsjá barns sker dómari úr málinu með dómi hafi sátt ekki tekist. Ef foreldrar leita skilnaðar fyrir dómi leysir dómari um leið úr ágreiningi um forsjá. Sýslumaður getur veitt leyfi til skilnaðar hjóna þótt ágreiningsmál um forsjá barns þeirra sé rekið fyrir dómi.
Dómari kveður á um hvernig forsjá barns verði háttað eftir því sem barni er fyrir bestu. Dómari lítur m.a. til hæfis foreldra, stöðugleika í lífi barns, tengsla barns við báða foreldra, skyldu þeirra til að tryggja rétt barnsins til umgengni, hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska.
Eigi verður mælt fyrir um sameiginlega forsjá barns með dómi en foreldrar geta með dómsátt ákveðið að forsjáin verði sameiginleg......“
Reyndar mun verða hægt í framtíðinni að dæma sameiginlega forsjá. Um það var mikið deilt. Það vill nefninlega svo til að sameiginlegri forsjá er í raun ekki hægt að valda nema foreldrar geti unnið saman. Munu dómarar taka tillit til þess?
Hver mun meta hæfi foreldra, stöðugleika í lífi barns og tengsl þess við foreldra? Verður raunverulega tekið tillit til þess ef einhver á heimili barns hefur orðið fyrir ofbeldi? Hvernig verður það metið öðruvísi en í dag? Aftur er fjallað um aldur og þroska. Hvað þýðir það raunverulega?
16. gr.
Á eftir orðunum „fulltrúa barnaverndarnefndar“ í 1. máls. 3. mgr. 45. gr. laganna: kemur: í umdæmi þar sem aðför fer fram.
Í ljósi núvernadi kerfis er þetta eiginlega „hrollvekjandi“ viðbót.
19. gr.
47. gr. laganna orðast svo:
Ef foreldra greinir á um umgengni tekur sýslumaður ákvörðun um umgengni samkvæmt þessari grein með úrskurði. Ákvörðun skal ávallt tekin eftir því sem barni er fyrir bestu. Sýslumaður lítur m.a. til tengsla barns við báða foreldra, aldurs barns, stöðugleika í lífi barns, búsetu foreldra og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska. Þá ber sýslumanni að meta hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og líta sérstaklega til þess hvort ágreiningur eða samskipti foreldra séu líkleg til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikum barns til að alast upp við þroskavænleg skilyrði.......“
Eins og fyrirkomulagið er í dag notast sýslumaður við ákvörðun og skýrslur barnaverndarnefnda. Dómarar taka tillit til skýrslna og vinnu sértilnefndra sálfræðinga, sem verða að vera eins óhlutdrægir og kostur er, þar sem þeir verða að svara fyrir sínu máli í dómstólum. Enda fara þessir aðilar eftir nútíma „tísku“ í umgengnismálum og það sama á að eiga við um öll börn – burt séð frá því að börn eru alls ekki öll eins!
Munu fulltrúar sýslumanns taka tillit til þess ef grunur leikur á heimilisofbeldi? Slíkt hefur nú verið ansi erfitt að fá viðurkennt. Svo hvar er breytingin?
Á í raun ekki að gera bragarbót á neinu í málefnum barna? Bara að útbúa ný lög
og láta svo flakka?
Nei – ég bara spyr.
Þetta sýnir ekki fram á neina kerfisbreytingu. Nú – og ef svo er ekki.
Guð blessi börnin á landinu sem þurfa á vernd að halda.
"It is a terrible thing to see and have no vision." H. Keller-
